10. Umarła klasa
W 1975 roku, w Galerii Krzysztofory w Krakowie, odbyła się premiera Umarłej klasy, najsławniejszego dzieła Tadeusza Kantora. Rozpoczął się tym samym nowy etap w teatralnej twórczości artysty i jego Teatru Cricot 2 – Teatr Śmierci.
Kantor wybrał pojęcie śmierci, aby teatr znowu zaczął wzbudzać uczucia. Dla człowieka śmierć lub sama myśl o śmierci wywołuje silniejsze emocje niż te, które wynikają ze świadomości życia.
Tadeusz Kantor w tekście Klasa szkolna opisał moment, w którym zrodziła się idea spektaklu:
Rok 1971 lub 72. Nad morzem. W małej mieścinie. Prawie wieś. Jedna ulica. Małe biedne parterowe domki. I jeden chyba najbiedniejszy: szkoła. Było lato i wakacje. Szkoła była pusta i opuszczona. Miała tylko jedną klasę. Można ją było oglądać przez zakurzone szyby dwu małych nędznych okien, umieszczonych nisko tuż nad trotuarem. Robiło to wrażenie, że szkoła się zapadła poniżej poziomu ulicy. Przylepiłem twarz do szyby. Bardzo długo zaglądałem w głąb ciemną i zmąconą mojej pamięci. Byłem znowu małym chłopcem, siedziałem w biednej wiejskiej klasie, w ławce pokaleczonej kozikami, poplamionymi atramentem palcami śliniąc kartki elementarza, deski podłogi miały od ciągłego szorowania głęboko wytarte słoje, bose nogi wiejskich chłopaków jakoś z tą podłogą dobrze korespondowały. Bielone ściany, tynk odpadający dołem, na ścianie czarny krzyż.
W Umarłej klasie grupa staruszków wraca do szkolnych ławek odbyć opuszczone lekcje. Wloką za sobą martwe kukły dzieci, jak zapomniane dzieciństwo, z którego nie można się wyzwolić. „Umarła klasa” to opowieść o szalonym pragnieniu powrotu w czasie i o tym, że świat umarłych jest realny – tylko inaczej.
Pomysł Umarłej klasy wywodzi się z Emeryta, którego bohater – wycofany z obiegu i stęskniony za odrobiną ludzkiego ciepła – zapisuje się do szkoły, by tam z powrotem zdziecinnieć. Schulz insynuuje jednak, że jego kondycja jest dwuznaczna, że na pytanie, kim właściwie on jest – podstarzałym emerytem czy też widmem, „przybyszem z tamtej strony” – ostatecznej odpowiedzi nie ma.
Tę insynuowaną dwuznaczność zachowuje Kantor – tyle że zmienia liczbę pojedynczą na mnogą, tworząc całą klasę takich niedo-rzeczywistych istot. Są to półwidma – w stanie całkowitego zapuszczenia. (…) Wchodzą, podrygując i kuśtykając, na scenę zastawioną rzędami koślawych ławek – każdy „ze smarkaczem swoim”, z manekinem dziecka, którym był niegdyś, w ramionach.
W przypadku Umarłej klasy można mówić o co najmniej dwóch jej wersjach. Pierwsza, grana od premiery do powrotu z pierwszego zagranicznego tournée po Wielkiej Brytanii (15 VIII–22 IX 1976), utrwalona została na taśmie filmowej przez Andrzeja Wajdę w czerwcu 1976 roku. Druga, prezentowana przez następne dziesięć lat podczas licznych międzynarodowych tournée, pokazywana była najwięcej razy i utrwaliła w świecie teatralną legendę Kantora. Po śmierci artysty zespół Cricot 2 prezentował Umarłą klasę jeszcze w Hiszpanii, Kanadzie, USA, we Włoszech, Polsce i Czechosłowacji.
Wokół idei Umarłej klasy powstawały liczne prace artysty, wykonane w rozmaitych technikach: rysunki, obrazy, rzeźby, instalacje, obiekty. Część z nich to obiekty wyjęte wprost ze spektaklu, takie jak Kołyska, Maszyna rodzinna czy Chłopiec na rowerku.Pozostałe, takie jak rzeźba Chłopiec w ławce czy instalacja Klasa szkolna. Dzieło zamknięte, powstawały jako dzieła autonomiczne,podobnie jak obrazy tworzone w serii Umarła klasa. W kolekcji Cricoteki znajdują się także wszystkie inne obiekty, przedmioty, kostiumy tworzące przestrzeń spektaklową Umarłej klasy.
autorka: Małgorzata Paluch-Cybulska
