05. Maszyna pogrzebowa | Teatr Informel | spektakl "W małym dworku", 1961
14 stycznia 1961 roku w krakowskiej Galerii Krzysztofory odbyła się premiera spektaklu zatytułowanego W małym dworku, opartego na tekście Stanisława Ignacego Witkiewicza o tym samym tytule. Spektakl był realizacją koncepcji teatru nazwanego przez Tadeusza Kantora Teatrem Informel. Artyście zależało na wprowadzeniu w obręb dramaturgii przedstawienia nie dającego się przewidzieć przypadku. Aktorzy i aktorki – traktowani na równi z przedmiotami – zostali całkowicie pozbawieni swojej artystycznej indywidualności.
Kantor obficie czerpał z idei malarstwa informel, które wówczas stanowiło główny obszar jego zainteresowań w plastyce. Miejscem scenicznej gry artysta uczynił szafę, w której stłoczył aktorów. Ich kostiumy powstawały podczas prób – najpierw zszywano przypadkowe stroje, aby następnie poddawać je destrukcji w procesie darcia i szarpania. Proces anihilacji potęgowała także jedna z pierwszych kantorowskich maszyn tortur, nazwana Maszyną Pogrzebową. Wyglądała jak przeskalowany ręczny młynek z szufladą i wydawała z siebie dźwięki mielenia kości. Umieszczając aktorów i aktorki w tym surrealnym anturażu, Kantor sprowokował konieczność walki o sceniczną podmiotowość artystów i artystek, a działania na scenie odpowiadały temu samemu przypadkowemu nakładaniu się na siebie form i barw, jak miało to miejsce w malarskich przedstawieniach typu informelowskiego.
Maszyna pogrzebowa z kolekcji Cricoteki to obiekt złożony, stanowiący autorską, niezakończoną rekonstrukcję z 1982 roku o charakterze rzeźbiarskiej instalacji. Na obiekt składają się: metalowy stelaż stanowiący konstrukcję artefaktu, okrywająca go płachta wykonana z lnianego płótna w kolorze czarnym, przepasana sznurami, oraz szuflada na kołach, znajdująca się u podstawy obiektu. Maszyna wyposażona jest także w atrapę korby, umiejscowioną po boku dzieła.
W małym dworku zajmuje szczególne miejsce w historii Teatru Cricot 2. Jest to jedyny spektakl powtarzany później przez Kantora w innych warunkach i z aktorami spoza Cricotu. Druga wersja przedstawienia, zatytułowana Der Schrank (niem. Szafa), została wystawiona w Stadttheater w Baden-Baden w 1966 r. Po raz trzeci Kantor zrealizował W małym dworku na potrzeby filmu Säcke, Schrank und Schirm (niem. Worki, szafa i parasol), który kręcony był latem 1969 roku w Jugosławii.
autorka: Małgorzata Paluch-Cybulska
